कवि दैवज्ञ दर्पणदैवज्ञराज न्यौपाने

संस्मरण

हार्दिक श्रद्धासुमन

रामप्रसाद खतिवडा

पहाडमा छँदा धेरैजसो मेरो घरको माथि रापचे चुचुरोबाट राति कोशी व्यारेज वीरपुरको बिजुली बत्तीको चमचमी हेर्न हामी शिखर आरोहण गरेर बेला बखत त्यहाँ जाने गर्थ्यौँ । माथि उचाइमा पुगेर तल समतल भूभाग हेर्दा कति राम्रो देखिन्छ । हवाई मार्गबाट यात्रा गर्दा तल भूतलतिर हेर्दा हरियाली खोला नदीनाला कति सुन्दर देखिन्छन् । तर उचाइ प्राप्त गर्न सक्नुपर्छ । पृथिवीको गुरुत्वाकर्षणले तलतिर तानिरहन्छ । तर उचाइ प्राप्त गर्न सकिरहेको हुँदैन । प्रथम अन्तरिक्ष यात्री यूरी गागरिनले अन्तरिक्षमा पुगेर तलतिर हेर्दा सपाट गोलवद्ध भएको भूगोल अलास्का र साइबेरिया मिलेर गोल भएर बसेको देखेछन् । भूगोल यति मिलेर बसेको छ । हामी मानवीय सभ्यताको यसरी उचाइ प्राप्त गरेर यहाँ आइसक्दा पनि किन रुसी—अमेरिकी भाइभाइ भएर बस्न नसक्ने, विश्वबन्धुत्वको विशाल हृदय लिएर । बसुधैव कुटुम्बकम्को भावनाबाट किन अगाडि नबढ्ने भनी सन्देश दिएछन् ।

वास्तवमा मानिसले जति उचाइ प्राप्त गर्दै जान्छ, त्यति नै उसले दूर–सुदूर क्षितिज अवलोकन गर्दै जान्छ र ऊ एउटा उच्च व्यक्तित्व (Towering Personality) को रूपमा स्थापित हुन पुग्छ । दैवज्ञराज न्यौपानेले त्यस्तै उचाइ प्राप्त गर्दै जाँदा नै सुदूरवर्ती क्षितिजको अवलोकन गरेका छन् । जतिवेला म दैवज्ञराज न्यौपानेको सान्निध्यमा पुगँे, त्यति वेला छिरिङ्ग तेज्जिङ्ग शेर्पाले सगरमाथा आरोहण गरिसकेका थिए । सगरमाथाको शिखरबाट हेर्दा उनले कैलाशकूट मानसरोवरबाट निःसृत भएर प्रवाहित भएको बाढी नेपालतिर अरुण नदी भएर बगेको र भारत अरुणाञ्चलतिर ब्रह्मपुत्र नदीको नामले प्रख्यात भएर बंग्लादेश हुँदै हिन्द महासागरमा समाहित हुन पुगेको देखेछन् । विश्व भूगोलको यति ठुलो भूभाग ओगटेर बसेका नेपाल, चीन, भारत, बंग्लादेश एकै हिन्द महासागरीय क्षेत्रका भाइभाइ किन नहुन,े सुखदुःखका साथीभाइ भएर बस्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिएछन् । यी सगरमाथा आरोहण गर्ने प्रथम पुरुष हुन् । विश्वको सर्वोच्च शिखर सर्वप्रथम आरोहण गर्दा आफँै त उच्च व्यक्तित्व (Towering Personality) हुने नै भए । सगरमाथा चुचुरामा नेपालको राष्ट्रिय झन्डा फहराइँदा नेपाललाई पनि उनले उच्च हैसियत दिलाए ।

दैवज्ञराज न्यौपानेको सान्निध्यमा पुगेपछि हामी पनि भोजपुर गोगनेको शिखर टयाम्के आरोहण गर्न पुग्छौँ । यो टयाम्के डाँडो दश हजार फिटको उचाइमा छ । त्यहाँका भेडा गोठालाहरूले भने — यहाँको चुचुरोबाट काठमाडौँको धरहरा देखिन्छ । प्रयास गरियो । मेरो हाइटै पुगेनछ, देख्न सकिन । बादलका प्वालबाट चियाएर देख्न सकिन्छ, दैवज्ञ दाइले भन्नुभएको थियो । दैवज्ञ दाइको आँखामा दिव्य दृष्टि भएरै होला वहाँले धरहरा चियाउन सक्नुभयो । हुन त दैवज्ञ दाइको, शारीरिक उचाइ पनि राम्रै थियो । तर त्यति मात्र पर्याप्त थिएन धरहरा ठम्याउन, उहाँको दिव्य—दृष्टि—व्यक्तित्व पनि थियो । ज्योति या प्रकाशपुज्ज नै चाहिन्छ, टाढाको वस्तु ठम्याउन । सुदूरवर्ती क्षितिजसम्म उहाँ पुग्न सक्नुभयो । उहाँको ज्ञानचक्षुले वैद्धिकता प्राप्त गर्न सक्यो । जो कोही सबैले प्राप्त गर्न कहाँ सकिन्छ र झ् बुद्धले राजपाट त्यागेर एकान्तमा गई बुद्धत्व प्राप्त गरे । गोगने भोजपुर जिल्लाको एउटा सुसंस्कृत र सुन्दर गाउँ हो । जताततै खोला, नदीनाला, हरियाली, सप्तजलधारा, शिवालय, संस्कृत पाठशाला, जहाँ तीजमा ठुलो मेला लाग्दछ । महिलाहरूको तीजमा त्यति ठुलो मेला पछि अर्घाखाँचीमा बाहेक मैले अन्त कतै देखिनँ । गोगने ब्राह्मण समाजको न्यौपानेहरूको ठुलो एवं सुन्दर गाँउ हो । भोजपुरको दावाँ गाउँमा विक्रम सम्वत् १९९९ मा दैवज्ञराज न्यौपानेको जन्म भएको हो । झन्डै ७० वर्षको उमेरमा गत २०६८ साल पौष २ मा उहाँको निधन भयो । एकवर्ष पहिले मैले दैवज्ञ दाइलाई काठमाडौँ गैरीगाउँको घरमा गएर भेटेको थिएँ । उहाँले मलाई देखेर अश्रुधारा बगाउनु भयो । उहाँको बोल्ने प्रयास सफल भएन । उहाँको नमस्कार आदानप्रदान गर्नै नसक्ने स्थिति थियो । अश्रुविन्दु बगाएर विदाइ दिनु भयो । हाम्रो २०१४ सालमा गोगने पाठशालामा भेट हुँदा समवयका जस्तै थियौँ । उहाँ गोगने पाठशालाबाट पहिले दिङ्ला र पछि दाङतिर लाग्नुभयो । २०१५ सालको संसदीय चुनावपछि म बनारस गएँ । दसौँ वर्ष बनारस बसी विश्वविद्यालयको स्नातक स्तरीय शिक्षा सकेर काठमाडौँ गई लोकसेवा पास गरी अधिकृत भएपछि दैवज्ञ दाइसँगै बस्ने मौका मिल्यो । एउटै घरमा बस्ने, एउटै भान्सामा खाने गरेर बसियो । हाम्रो खाने, बस्ने, रहनसहन दैवज्ञ दाइकै रेखदेखमा संचालन हुने गर्थ्यो । उहाँले प्राध्यापन गर्न थालिसक्नु भएको थियो । उहाँ प्रजातन्त्रवादी हुनुहुन्थ्यो । नेता कार्यकर्ताहरूको आवतजावत भैरहने हुँदा हामीलाई पनि सहभागी गराउनुहुन्थ्यो । एक प्रकारले त्यहाँ दैवज्ञ दाइ हाम्रो अभिभावक जस्तै हुनुहुन्थ्यो । उहाँको संगतले मैले फेरि कविराज न्यौपाने सरसँगै नोट आदि पढेर एम.ए. पास गरँे । ती हाम्रा ३/४ वर्ष सँगै बसेका क्षण अविस्मरणीय छन् ।

जो वीर प्राचीन कालदेखि वर्तमान हुँदै चिर भविष्यसम्म विचार, दर्शन र चिन्तनमा रहिरहन्छ त्यो नै चिरन्तन हो । तर चिर भएर पनि नूतन भइरहन्छ । यो शाश्वत हो । विश्वजनीन हो । सार्वजनीन सत्य हो । अव्राहम लिंकन, वी.पी. र बुद्धका चिन्तन चिरन्तन छन् । शान्ति, स्वतन्त्रता र प्रजातान्त्रिक दर्शनसित दैवज्ञ दाइ अनुप्लावित हुनुहुन्थ्यो । सहृदयी उदारमना त्यो व्यक्तित्वको छाप मेरो अन्तस्करणमा परेको छ । उहाँ ट्याम्केबाट चियाएको काठमाडौँको धरहराको उचाइमा स्थापित हुनुभयो । साहित्यिक समाजमा, प्राध्यापक समाजमा, विद्वत् वरेण्य समाजमा दैवज्ञराज न्यौपाने एक स्तम्भ हो । यद्यपि पाञ्चभौतिक शरीर उहाँले त्याग्नुभयो । तर उहाँ नेपालको विशिष्ट धरहरा स्तम्भका रूपमा चिरन्तन रहिरहनुहुनेछ । म कोशी ब्यारेज वीरपुरसँगैको विराटनगर सहरको बिजुलीको चमचमीमा बसेर दैवज्ञ दाइप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन अर्पण गर्दछु । अस्तु ।

२०६९ असार,

विराटनगर,

स्वच्छन्दतावादी सौन्दर्यवादी चेतनाका बिर्सिनै नसकिने प्रतिभाको नाउँ हो दैवज्ञ । मानवतावादी उदात्त चेतनाको नाउँ हो दैवज्ञ । रसवादी परम्पराका अमर कविको नाउँ हो दैवज्ञ ।

डा. राजेन्द्र विमल